Konkurs SARP nr 1040

architektoniczno-urbanistyczny na opracowanie koncepcji architektonicznej wraz z zagospodarowaniem terenu dla inwestycji dotyczącej odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie

O konkursie

KOMUNIKAT W SPRAWIE KONKURSU

I. Konkurs architektoniczny na projekt przywrócenia całej zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego wraz z Pałacem Saskim i Pałacem Brühla jest największym wyzwaniem architektonicznym i urbanistycznym ostatnich dekad. Projekt ten jest istotnym krokiem w procesie upamiętniania historii Państwa Polskiego i jego Stolicy.

II. Odbudowa tych obiektów oznacza nie tylko przywrócenie ich zewnętrznego kształtu architektonicznego, jaki miały na dzień 31 sierpnia 1939 roku, ale też konieczność twórczego podejścia do zaprojektowania ich wnętrz w sposób, który umożliwi im pełnienie nowych funkcji, a także możliwość twórczej interpretacji zewnętrznej formy tych budynków w zakresie, zgodnym z zapisami Wytycznych Funkcjonalno- Użytkowych.


INFORMACJE, ZAŁOŻENIA I WYTYCZNE OGÓLNE DO KONKURSU

 

1. WYMAGANIA OGÓLNE

Podstawowym aktem prawnym dotyczącym odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej w Warszawie jest Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. (Dz.U. z 2021r. poz. 1551) o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie, uchwalona dla „uczczenia jubileuszu stulecia odrodzenia się niepodległej Rzeczypospolitej, aby przywrócić historyczny kształt reprezentacyjnej przestrzeni placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie zniszczonej w czasie II wojny światowej, dla zadośćuczynienia woli Polaków i umocnienia jedności wspólnoty obywatelskiej, której symbolem będą odbudowane pałace Saski i Brühla wraz z zespołem kamienic przy ul. Królewskiej, a także by dopełnić dzieła odbudowy stolicy, zniszczonej i zburzonej przez niemieckich okupantów, aby te gmachy i budowle, które przed stu laty dumnie wyrażały suwerenność państwa polskiego, służyły Polakom zarówno współcześnie, jak i w kolejnych pokoleniach i były widomym znakiem ciągłości naszych dziejów, a zarazem świadectwem silnej i nowoczesnej Rzeczypospolitej”. Odbudowywane obiekty muszą spełniać wymagania zawarte w ustawie.

Ustawa określa, iż odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej 6, 8

i 10/12 w Warszawie (wg adresów historycznych) ma się dokonać według zewnętrznego kształtu architektonicznego, jaki obiekty te miały na dzień 31 sierpnia 1939 r.; w zakresie inwestycji jest również budowa lub przebudowa uzbrojenia terenu, budowa parkingów podziemnych, budowa lub przebudowa dróg publicznych, budowa dróg wewnętrznych i ciągów pieszych oraz budowa innych instalacji, urządzeń i obiektów niezbędnych do:

  • odbudowania i funkcjonowania Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz ww. kamienic;
  • zabezpieczenia terenu inwestycji przed zniszczeniem lub uszkodzeniem;
  • zapewnienia porządku na terenie inwestycji.

Ustawa wskazuje, iż obiekty powstałe w wyniku realizacji inwestycji zostaną przeznaczone na potrzeby Kancelarii Senatu RP i Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie oraz na potrzeby podmiotów prowadzących działalność kulturalną, edukacyjną lub społecznie użyteczną z przeznaczeniem na prowadzenie tej działalności.

Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego, niegdyś tętniące życiem centrum miasta, znów stanie się ważnym punktem na kulturalnej mapie Warszawy, popularnym miejscem spotkań jej mieszkańców, a dla turystów obowiązkowym punktem w programie zwiedzania stolicy Polski. Część obiektów przeznaczona na działalność kulturalną będzie składała się z wielu różnorodnych rozwiązań z myślą o szerokiej gamie potrzeb przyszłych gości. Zaplanowano między innymi przestrzeń ekspozycyjną dla wystaw stałych, przestrzenie dla wystaw czasowych, salę wielofunkcyjną m.in. do organizacji koncertów kameralnych i uroczystości, zespół pomieszczeń konferencyjno-kongresowo-edukacyjnych i warsztatowych, strefę dla dzieci, część handlową, punkt informacji kulturalnej, a także zespół gastronomii, który w miarę możliwości będzie otwarty na Ogród Saski.

Preferowane jest zrealizowanie potrzeb programowych Kancelarii Senatu RP w Pałacu Brühla, natomiast potrzeby funkcjonalno-użytkowe podmiotów prowadzących działalność kulturalną, edukacyjną lub społecznie użyteczną preferuje się zrealizować w Pałacu Saskim.

Ogród Saski, widok na Grób Nieznanego Żołnierza, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.
Ogród Saski, widok na Grób Nieznanego Żołnierza, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.

Relikty zabudowy zachodniej pierzei placu Piłsudskiego wpisane do rejestru zabytków Decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nr 626/2007 z dnia 17 maja 2007 r., pod numerem A–741, nie mogą zostać usunięte. Zachowane relikty zabudowy wpisane do rejestru zabytków i wchodzące w obrys odbudowywanych budynków należy wyeksponować dla zwiedzających.

Istniejący Grób Nieznanego Żołnierza musi zostać czytelnie wyodrębniony od części odbudowywanej. Niedopuszczalna jest jakakolwiek ingerencja w Grób Nieznanego Żołnierza (dotyczy również zachowanej części podziemnej).

Wewnętrzna struktura odbudowywanych budynków musi odpowiadać podziałom i tektonice elewacji oraz układowi otworów okiennych i drzwiowych. Niedopuszczalne jest wprowadzanie elementów struktury wewnętrznej obiektów (przegród pionowych i poziomych, schodów, urządzeń itp.) w światło otworów okiennych i drzwiowych oraz przejść bramowych występujących na elewacjach odbudowywanych budynków.

Odnośnie do elewacji i dachów odbudowywanych budynków, w pracy konkursowej należy dochować największej wierności oryginałowi, po dokładnym zbadaniu źródeł, w szczególności zachowanych planów, projektów, fotografii i szkiców. Należy przyjąć w miarę możliwości użycie tych samych materiałów i metod wykonania elewacji budynków oraz wbudowania w nie zachowanych oryginalnych elementów, jeśli nie narusza to przepisów prawa powszechnie obowiązującego.

Nie dopuszcza się w szczególności wprowadzania na elewacje i dachy budynków widocznych elementów instalacyjnych i urządzeń.

W materiałach konkursowych, które zostaną udostępnione Uczestnikom konkursu zakwalifikowanym do I Etapu znajdzie się rysunek, pokazujący w przybliżeniu historyczny obrys odbudowywanych budynków wraz z ich charakterystycznymi wysokościami. W pracach konkursowych autorzy będą musieli zastosować ww. geometrię tych obiektów.

Należy odtworzyć ogród przy pawilonie Becka w jego kształcie z sierpnia 1939 r. wraz z ogrodzeniem i połączyć komunikacyjnie z Ogrodem Saskim, umożliwiając swobodny dostęp z przestrzeni parku.

Ustawa wskazuje, iż „z uwzględnieniem inwestycji układ urbanistyczny placu Marszałka Józefa Piłsudskiego wraz ze znajdującymi się na nim Grobem Nieznanego Żołnierza, pomnikiem Józefa Piłsudskiego, Krzyżem Papieskim, Pomnikiem Ofiar Tragedii Smoleńskiej 2010 r. oraz pomnikiem Lecha Kaczyńskiego jest nienaruszalny”. Poza odtworzeniem historycznego ogrodzenia Pałacu Brühla nie dopuszcza się projektowania ogrodzeń od strony placu Piłsudskiego oraz ogrodzeń od strony Ogrodu Saskiego z wyjątkiem ogrodzenia części odtworzonego ogrodu Becka.

Poza odbudowywanymi obiektami oraz odtworzeniem ogrodu Becka, należy respektować obecny układ i zagospodarowanie Ogrodu Saskiego.

Ze względu na historyczny obrys kamienicy Malhomme’a (Królewska 6) dopuszcza się zwężenie odcinka ul. Królewskiej. Dopuszcza się rozwiązanie obsługi komunikacyjnej odbudowywanych obiektów w zakresie dojazdu do parkingów podziemnych oraz stref dostaw, zlokalizowanych na kondygnacji podziemnej z wjazdem od ul. Wierzbowej, w obrębie jednego z istniejących dwóch pasów ruchu i wyjazdem w ul. Królewskiej (wylot w kierunku ul. Marszałkowskiej), również w obrębie jednego pasa ruchu, w formie pochylni. Wyżej wymienione pochylnie wjazdowe i wyjazdowe mogą być zlokalizowane poza obrysem linii rozgraniczającej inwestycję. Dopuszcza się również inne rozwiązania obsługi komunikacyjnej, różniące się od rozwiązania przedstawionego powyżej.

 

2. TEREN INWESTYCJI

Teren inwestycji przeznaczony pod odbudowę Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej 6 (kamienica Malhomme’a), 8, 10/12 (kamienica Lessla) jest zlokalizowany w Warszawie, w dzielnicy Śródmieście, przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego.

Kształt terenu inwestycji określa linia rozgraniczająca pokazana na poniższym rysunku.

Powierzchnia terenu inwestycji

Powierzchnia terenu inwestycji wynosi ok. 3,44 ha. Obszar inwestycji jest usytuowany na Osi Saskiej pomiędzy placem marsz. Józefa Piłsudskiego, Ogrodem Saskim, ul. Królewską,
ul. Fredry oraz ul. Wierzbową. Obsługę komunikacyjną pojazdów samochodowych umożliwiają wyżej wymienione ulice.

Najważniejszym obiektem na terenie inwestycji jest Grób Nieznanego Żołnierza, przy którym Pułk Reprezentacyjny Wojska Polskiego pełni Wieczną Wartę. Warta honorowa przy Grobie Nieznanego Żołnierza jest pełniona całą dobę przez wszystkie dni w roku, tak też będzie w trakcie realizacji inwestycji.

Grób Nieznanego Żołnierza, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.
Grób Nieznanego Żołnierza, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.

W sąsiedztwie działek inwestycyjnych od strony północnej znajduje się zabudowa pierzejowa kamienic przy ul. Fredry oraz biurowiec Metropolitan przy ul. Wierzbowej. Niedaleko usytuowany jest również Teatr Wielki. Od strony wschodniej znajduje się plac marsz. Józefa Piłsudskiego, domknięty budynkiem hotelu Raffles Europejski i budynkiem Dowództwa Garnizonu Warszawa. Po stronie południowej znajduje się ul. Królewska, a przy niej „Zachęta” – Narodowa Galeria Sztuki oraz hotel Sofitel. Od zachodu w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się Ogród Saski.

W dalszej odległości znajdują się obiekty takie, jak: Zamek Królewski, Uniwersytet Warszawski oraz historyczny Trakt Królewski.

Teren inwestycji wyznacza linia rozgraniczająca o nieregularnym obrysie, wynikającym z kształtu historycznej zabudowy.

Odległość najdalej oddalonych od siebie punktów terenu inwestycji na kierunku północ – południe wynosi ok. 337 m, a na kierunku wschód – zachód ok. 200 m.

Charakterystyczne obiekty w rejonie inwestycji. Źródło: geoportal.gov.pl
Charakterystyczne obiekty w rejonie inwestycji. Źródło: geoportal.gov.pl

Teren działek inwestycji jest płaski, z lekkim obniżeniem skierowanym na linii północ-południe. Nawierzchnię terenu inwestycji stanowią obecnie trawniki, chodniki z płyt i kostki granitowej, chodniki z płyt betonowych, utwardzone ścieżki parkowe.

Ponad połowę terenu przeznaczonego na inwestycję stanowi przestrzeń placu marsz. Józefa Piłsudskiego. Plac jest przestrzenią reprezentacyjną i miejscem służącym organizacji uroczystości państwowych i okolicznościowych. Na placu znajdują się obiekty upamiętniające ważne dla Polski postaci i wydarzenia: pomnik Józefa Piłsudskiego, pomnik Lecha Kaczyńskiego, Krzyż Papieski, pomnik Ofiar Tragedii Smoleńskiej 2010 r. oraz – w centralnym punkcie placu – fragment kolumnady zniszczonego pałacu z Grobem Nieznanego Żołnierza. Nawierzchnię placu stanowią wielkoformatowe płyty granitowe oraz trawniki rozmieszczone po obu jego stronach.

W części wschodniej placu, jak również pomiędzy budynkami przy ul. Tokarzewskiego-Karaszewicza, zlokalizowane są parkingi. Obiekty podlegające odbudowie będą tworzyć zachodnią pierzeję placu.

Fragment zachowanej kolumnady Pałacu Saskiego jest jedynym obiektem kubaturowym na terenie inwestycji. Znajduje się on na styku placu i Ogrodu Saskiego, sąsiadującego bezpośrednio z terenem inwestycji od strony zachodniej. Od strony północno-zachodniej znajduje się ul. Fredry bez przejazdu od strony południowej. Pierzeję ulicy tworzą dwie czterokondygnacyjne kamienice oraz budynek Teatru Narodowego na narożniku ul. Wierzbowej i ul. Fredry. Od strony południowej, po przeciwnej stronie ul. Królewskiej znajduje się gmach „Zachęty” – Narodowej Galerii Sztuki. Dominujące kubatury w północnym rejonie inwestycji stanowią bryła gmachu Teatru Wielkiego oraz budynek biurowy Metropolitan.

Na terenie inwestycji w ubiegłych latach przeprowadzone zostały badania archeologiczne zachowanych reliktów architektonicznych obiektów znajdujących się w obrysie dawnego Pałacu Saskiego i dwóch kamienic (Królewska 6 i Królewska 8). Obecnie planowane są odsłonięcia reliktów w obrębie Pałacu Brühla i kamienicy Lesslów (Królewska 10/12).

Relikty dawnej zabudowy Pałacu Saskiego, 2022 r. fot. Michał Sawiński
Relikty dawnej zabudowy Pałacu Saskiego, 2022 r. fot. Michał Sawiński.

Możliwości obsługi komunikacyjnej odbudowywanych obiektów przez pojazdy samochodowe są ograniczone do ulic: Fredry, Wierzbowej i Królewskiej. Ulica Fredry jest połączona komunikacyjnie wyłącznie z ul. Wierzbową. Pałac Saski nie będzie miał bezpośredniego dostępu do żadnej z ulic, Pałac Brühla będzie miał dostęp do ulicy Wierzbowej, kamienice zaś do ulicy Królewskiej.

W pobliżu rejonu inwestycji znajdują się przystanki komunikacji publicznej autobusowej, stacje rowerów miejskich oraz – w dalszej odległości – stacje metra (Metro Świętokrzyska oraz Metro Ratusz Arsenał), a także przystanki tramwajowe. Najbliższe trasy rowerowe znajdują się przy południowo-zachodnim narożniku Ogrodu Saskiego oraz przy ul. Krakowskie Przedmieście.

 

3. HISTORIA MIEJSCA

Kształtowany przez ponad cztery wieki układ urbanistyczny i zabudowa placu marsz. Józefa Piłsudskiego zostały zniszczone podczas ostatniej wojny. Na przestrzeni czasu szczególne walory urbanistyczne i architektoniczne plac zyskał nie tylko dzięki mecenatowi najwyższych dostojników państwowych, ale także dzięki aktywności najwybitniejszych europejskich i rodzimych architektów: Augustyna Locciego, Tylmana z Gameren, Dominika Merliniego czy Bohdana Pniewskiego. W okresie powojennym mimo kilku konkursów architektonicznych nie podjęto kompleksowych działań przywracających charakter tego miejsca.

W 1712 r. Król August II zainaugurował realizację założenia rezydencjonalnego, tzw. Osi Saskiej. Kontynuatorem tej idei, aż do 1763 r., był następnie August III. Założenie królewskiej rezydencji powstało w oparciu o posesję Morsztynów ze znajdującym się na jej terenie pałacem. Za takim umiejscowieniem przemawiała głównie bliskość Zamku Królewskiego oraz najważniejszych szlaków komunikacyjnych. Pałac Morsztynów był barokową rezydencją o osiowej kompozycji. Budynek zwrócony frontem w stronę Krakowskiego Przedmieścia, a elewacją zachodnią w stronę ogrodu, stanowił dogodny punkt wyjścia do stworzenia wielkiego, osiowego założenia architektoniczno-ogrodowego. Zabudowa gruntów położonych na zachód od pałacu pozwalała na jej częściowe zachowanie i włączenie do projektowanego przedsięwzięcia.

Kształtowanie Osi Saskiej rozpoczęło się w 1713 r. Ogólna koncepcja założenia była dziełem Jana Krzysztofa Naumanna i Mateusza Daniela Pöppelmanna. W swoim ostatecznym kształcie założenie składało się z przedpałacowego dziedzińca, pałacu, ogrodu o powierzchni ok. 17 ha oraz zespołu koszar. Rozciągało się na długości ok. 1650 m.

Kompozycja Osi Saskiej oparta była na dwóch trójpromienistych układach o przeciwległych ogniskach, znajdujących się w miejscach wjazdu od wschodu i zachodu. Centralny punkt założenia stanowiło skrzyżowanie dwóch dróg, które łączyły oba układy. W miejscu tym znajdował się tzw. Wielki Salon, stanowiący jeden z wyznaczników osi założenia.

W obszar założenia rezydencji królewskiej został włączony również sąsiadujący z pałacem Morsztynów – pałac Ossolińskich. Budowę murowanej posiadłości ukończono w 1642 r., następnie była ona kilkukrotnie przekształcana, aż w 1750 r. została ona zakupiona przez Henryka Brühla i przebudowana w stylu rokoko. Autorami projektu byli sascy architekci: Joachim Daniel Jauch i Jan Fryderyk Knöbel.

Oś Saska zaprojektowana została w sposób umożliwiający zespolenie funkcji rezydencjonalnych, militarnych i komunikacyjnych. Funkcje rezydencjonalne znalazły wyraz w rozbudowie pałacu oraz ukształtowaniu ogrodu. Przejawem militarnych funkcji założenia było włączenie do kompozycji królewskiej rezydencji zespołu koszar. Funkcje komunikacyjne realizowane były poprzez powiązanie wewnętrznego układu dróg z siecią dróg publicznych.

Z założenia urbanistycznego Osi Saskiej czytelne są współcześnie następujące części: Ogród Saski w części wschodniej, układ komunikacyjny ulic: Królewskiej, Ossolińskich i Generała Karaszewicza-Tokarzewskiego oraz teren dawnego dziedzińca pałacowego – obecnie plac Piłsudskiego.

Układ przestrzenny placu Piłsudskiego stanowiącego pierwotnie integralną część Osi Saskiej kształtował się na przestrzeni trzech wieków. W czasach saskich (1712–1763) wyodrębniony został dziedziniec pałacowy. Bramy wjazdowe zlokalizowane były od ulic Wierzbowej, Mazowieckiej i Krakowskiego Przedmieścia. W 1791 r. zlikwidowano bramy, czyniąc tym samym dziedziniec miejscem publicznym, które od ok. 1815 r. zwane było powszechnie placem Saskim. Początki zaboru rosyjskiego to okres nadawania placowi z jednej strony rangi państwowej, z drugiej – zaborczej dominacji. Wówczas to w Pałacu Brühla ulokowano siedzibę Wielkiego Księcia Konstantego, plac stał się areną parad wojskowych, zaś w latach 1835–1842 wzniesiono na nim obelisk pamięci polskich generałów poległych za cara.

W wyniku wydarzeń z okresu insurekcji kościuszkowskiej oraz powstania listopadowego Pałac Saski uległ znacznej dewastacji, a jego stan techniczny wymagał kosztownych remontów. Magistrat warszawski zdecydował wtedy o konieczności przebudowy obiektu, która odpowiadałaby także na potrzeby wynikające ze zmian w urbanistyce tego obszaru. Rozpisano warunki licytacji budynku z nakazem przebudowy, zakładającej rozebranie głównego korpusu, aby możliwe było swobodne przejście między placem a Ogrodem Saskim. Ostatecznie w latach 1837–1842 Pałac Saski został zakupiony przez kupca Jana Skwarcowa i przebudowany według projektu Adama Idźkowskiego. Zgodnie z warunkami wyburzono główny korpus pałacu, wprowadzając w to miejsce monumentalną kolumnadę. Zabieg ten umożliwił komunikację pieszą między placem a ogrodem. Kolumnada stała się również formą ażurowego parawanu rozdzielającego strefę zieleni od miejskiego forum, a jednocześnie łącznikiem między skrzydłami północnym i południowym pałacu. Jedenastoarkadowa kolumnada posadowiona została na filarowym cokole Na nim wspierały się 24 wolnostojące kolumny w porządku korynckim, ustawione w dwa rzędy, połączone w strefie baz balustradą tralkową. Zwieńczenie kolumnady stanowiło belkowanie z wydatnym gzymsem, na którym posadowiono tralkową balustradę. Przebudowa pałacu nie wpłynęła na skalę historycznego placu Saskiego.

Widok zachodniej pierzei placu Piłsudskiego, 1934 r. fot. Willem van de Poll, źródło: Narodowe Archiwum Królestwa Niderlandów
Widok zachodniej pierzei placu Piłsudskiego, 1934 r. fot. Willem van de Poll, źródło: Narodowe Archiwum Królestwa Niderlandów.

W kolejnych latach reprezentacyjny charakter placu dodatkowo podkreśliły nowo powstające budynki: hotel Europejski wzniesiony w miejscu Pałacu Ogińskich czy kamienica Malhomme’a (Królewska 6), wzniesiona na narożniku placu, przy skrzyżowaniu z ul. Królewską. W XIX w. powstały również kamienice zamykające zespół zachodniej pierzei zabudowy od strony południowej. Kamienice przy ul. Królewskiej: Lessla (pod nr 10/12) oraz pod adresem Królewska 8.

Pod koniec XIX w. władze carskie zintensyfikowały ideologizację przestrzeni placu, wznosząc w jego sercu monumentalny, prawosławny sobór św. Aleksandra Newskiego wraz z osobną dzwonnicą. Dopiero rozebranie ich w 1926 r. przywróciło dawne proporcje placu i pozwoliło rozwinąć jego funkcje reprezentacyjne.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. zarówno Pałac Saski, jak i Pałac Brühla przeznaczono na siedziby organów administracji rządowej, odpowiednio na Sztab Generalny Wojska Polskiego oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

W 1923 r. przed Pałacem Saskim ustawiono odzyskany pomnik konny księcia Józefa Poniatowskiego, a w 1925 r. w arkadach kolumnady pałacu odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza.

W tym okresie przebudowano Pałac Saski, dostosowując jego wnętrza do potrzeb siedziby wojska, a także dokonano zmian na elewacjach, nadając im spójny klasycystyczny charakter. Zgodnie z zapisami Ustawy w tym właśnie – a nie w XVIII- czy XIX-wiecznym – kształcie odbudowane mają zostać zabudowania zachodniej pierzei placu marsz. Józefa Piłsudskiego.

W 1936 r. na potrzeby Ministerstwa Spraw Zagranicznych do Pałacu Brühla, od strony Ogrodu Saskiego dobudowano Pawilon reprezentacyjny mieszczący również mieszkanie ministra Józefa Becka. Autorem projektu był znamienity architekt Bohdan Pniewski. Budynek z charakterystyczną uproszczoną kolumnadą z uwagi na wysmakowaną i elegancką formę stał się ikoniczną realizacją polskiego modernizmu.

Pawilon Becka, widok od ul. Fredry, 1936 r. fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Pawilon Becka, widok od ul. Fredry, 1936 r. fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

We wrześniu 1939 r. w wyniku niemieckich nalotów na Warszawę zniszczone zostały kamienice przy ul. Królewskiej pod numerami 8 i 10/12. Spłonął dach Pałacu Brühla, a jedna z jego oficyn uległa zniszczeniu.

Po kapitulacji Warszawy 28 września 1939 r. niemiecka administracja zajęła plac wraz z zabudowaniami. Pałac Saski został niebawem przeznaczony na kwaterę dowództwa Wehrmachtu, zaś Pałac Brühla stał się siedzibą gubernatora Dystryktu Warszawskiego Ludwiga Fischera. Na dziedzińcu Pałacu Brühla okupacyjne wojska niemieckie gromadziły broń złożoną przez poddających się polskich żołnierzy.

W czasie okupacji plac był miejscem oficjalnych uroczystości niemieckich władz okupacyjnych.

Po upadku Powstania Warszawskiego Niemcy rozpoczęli metodyczne niszczenie zabudowy wokół placu. Od 11 grudnia 1944 r. niemieccy saperzy zaczęli wiercić otwory pod ładunki wybuchowe w obu pałacach. Pomimo zawarcia „Układu o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie” z 2 października 1944 r. 16 grudnia tego samego roku wysadzono w powietrze pomnik ks. Józefa Poniatowskiego. 18 grudnia 1944 r. wojska niemieckie zrównały z ziemią Pałac Brühla wraz z pawilonem Becka. W dniach 27–29 grudnia 1944 r. wojska okupacyjne zdetonowały ładunki pod Pałacem Saskim. Z gmachu ocalały jedynie ruiny środkowych przęseł kolumnady z pozostałościami płyty Grobu Nieznanego Żołnierza, który został odbudowany w 1946 r. pod kierunkiem arch. Zygmunta Stępińskiego.

 

Ogród Saski

Od zachodu do terenu inwestycji przylega Ogród Saski, który pierwotnie stanowił ogród pałacowy Pałacu Saskiego, a szerzej – integralną część Osi Saskiej. Początki parku wiążą się z ogrodowym założeniem przy Pałacu Morsztynów z XVII w., jednak dopiero po przejęciu go przez Augusta II zyskał na znaczeniu. Na początku XVIII w. wytyczony został jako barokowy ogród przypałacowy w stylu francuskim. Ogród udostępniono zwiedzającym 27 maja 1727 r. Wejście możliwe było przez jedną z bram pałacowych od strony wschodniej oraz przez Żelazną Bramę od strony zachodniej. Ogród zajmował wówczas powierzchnię 13,5 ha i był pierwszym parkiem miejskim Warszawy. Prace sfinalizowano w 1733 r. już według projektu Karola Fryderyka Poppelmanna, a do 1735 r. całość otoczono murem wzmocnionym od ulicy Królewskiej pięcioma bastionami, by zapewnić królowi bezpieczeństwo. Na terenie ogrodu powstały wówczas m.in.: Wielki Salon, Mały Salon, a także zaprojektowana przez Karola Fryderyka Pöppelmanna Operalnia. Pierwszym ogrodnikiem Ogrodu Saskiego był Jan Jakob Mencke, sprowadzony przez Augusta II w celu wytyczenia planu, urządzenia i utrzymania zieleni.

W okresie stanisławowskim Ogród Saski nazywano letnim salonem stolicy. Łazienki Królewskie stanowiły domenę króla i dworu, natomiast Ogród Saski był jedynym dostępnym parkiem. Wejście do Ogrodu nie było otwarte dla wszystkich, możliwość korzystania z niego zależała od statusu społecznego spacerowiczów. Od śmierci króla Augusta III Ogród popadał w zaniedbanie, w 1772 r. rozebrano budynek Operalni. W kolejnych dekadach był dewastowany w wyniku prowadzonych tam ćwiczeń wojskowych w czasie rządów pruskich i za czasów Księstwa Warszawskiego. Dopiero w latach 1816–1827 Ogród zrewaloryzowano i przekształcono w stylu parku angielskiego według projektu Jamesa Savage'a. Utworzono staw, mur zastąpiono ogrodzeniem, rozebrano niepasujący do nowego rozwiązania przestrzenno-kompozycyjnego Wielki Salon, a park w całości udostępniono zwiedzającym, choć nadal zamykano go na noc. Po raz kolejny Ogród został znacznie zniszczony podczas powstania listopadowego, jednak dzięki działaniom Michała Szuberta, ówczesnego dyrektora Ogrodu Botanicznego, udało się przywrócić mu blask. Istotnym momentem w historii tego miejsca były lata 50. XIX w., kiedy to za sprawą Henryka Marconiego i jego systemu wodociągowego wzbogaciło się ono o wodozbiór i fontannę. W 1870 r. na terenie parku powstał Teatr Letni, który miał prowizorycznie zastąpić remontowany Teatr Wielki. Drewniany budynek pozostawiono – dotrwał aż do września 1939 r., kiedy to spłonął podczas bombardowania Warszawy.

W latach 30. XX w. rozpoczęto przebijanie przez zachodni skraj Ogrodu ulicy Marszałkowskiej, jednak w całości inwestycję tę zrealizowano dopiero po wojnie. Podczas II wojny światowej park pozostawał pod kontrolą okupacyjnych władz niemieckich. W 1942 r. Polakom zakazano do niego wstępu.

W rękach okupantów pozostawał także podczas Powstania Warszawskiego, wówczas to zniszczeniu uległa znaczna część drzewostanu oraz większość zabudowań ogrodowych. W 1948 r. park odrestaurowano i przekomponowano według projektu Aliny Scholtz przy współpracy z Romualdem Guttem.

Ogród Saski – obszar dawnego ogrodu Becka, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.
Ogród Saski – obszar dawnego ogrodu Becka, 2022 r. Źródło: Pałac Saski Sp. z o.o.

 

Historia zabudowy

Pałac Saski

Pałac Saski z przyległym do niego dziedzińcem był najważniejszym elementem kompozycji Osi Saskiej. Powstał on na bazie rezydencji Jana Andrzeja Morsztyna, odkupionej przez Augusta II wraz z przyległościami w 1713 roku.

Pałac Morsztynów powstał w latach 1661-1664 na parceli nadanej magnatowi przez króla Jana Kazimierza. Na rzucie prostokąta zbudowano dwukondygnacyjny budynek ze skrzydłami od strony dziedzińca i mniejszymi pawilonami od strony ogrodu. Adaptacja pałacu na potrzeby dworu saskiego rozpoczęła się w latach dwudziestych XVIII wieku, jednak miała ona wówczas prowizoryczny charakter. Na gruntach znajdujących się na wschód od pałacu utworzono dziedziniec mający kształt trapezu rozszerzającego się w kierunku Krakowskiego Przedmieścia. Od północy i południa dziedziniec otoczono murem.

Rozbudowa pałacu kontynuowana była w zasadzie przez cały okres panowania dynastii saskiej. Od strony dziedzińca dobudowano obszerne skrzydła, mniejsze natomiast dodano od strony ogrodu. Dzieciniec poszerzono nadając mu prostokątny kształt. W jego wschodniej części powstały zabudowania pomocnicze zajmowane przez kuźnie i stajnie pałacowe. Królewski Pałac w układzie entre court et jardin zyskał wówczas na reprezentacyjności poprzez silniejsze nawiązanie do Wersalu.

W niezmienionym kształcie Pałac doczekał 1837 roku. Wówczas z uwagi na zły stan techniczny budynku władze miasta ogłosiły konkurs na jego przebudowę. W warunkach konkursu zastrzeżono, że projekt ma uwzględniać bezpośrednie połączenie placu Saskiego z Ogrodem Saskim. . Realizację przebudowy Pałacu, którego właścicielem w wyniku wygranej licytacji stał się w 1837 r. rosyjski kupiec Jan Skwarcow, powierzono architektowi Adamowi Idźkowskiemu.

Architekt kształtując przebudowany Pałac Saski wykorzystał część istniejących murów i fundamentów z pierwotnej budowli. Nowy budynek składał się z wieloskrzydłowych części północnej i południowej połączonych monumentalną, ażurową kolumnadą. Stanęła ona w miejscu wyburzonego korpusu Pałacu Morsztyna. Miedzy jej fundamentami znalazły się morsztynowskie fundamenty murów magistralnych od strony ogrodu. Idźkowski w przeważającej mierze wpisał nową budowlę w linie zabudowy skrzydeł dawnego pałacu królewskiego. Obrys nowo wzniesionych części północnej i południowej w dużej mierze biegł linią murów wcześniejszych budynków, ale wytyczono także nowe odcinki murów zewnętrznych i wewnętrznych. Oba skrzydła posiadały wewnętrzne dziedzińce, o elewacjach pozbawionych dekoracji architektonicznej, co wskazuje na stricte gospodarczy charakter tych przestrzeni. Po przebudowie trzykondygnacyjne skrzydła pałacu zyskały kostium klasycystyczny. Elewacje zewnętrzne od strony placu Saskiego zostały ujednolicone pilastrową artykulacją. Od strony ogrody natomiast część południowego skrzydła otrzymała detal neogotycki. Zostało wówczas wzniesione nowe skrzydło od strony Ogrodu Saskiego, zaś skrzydło od strony placu przy pałacu Brühla zostało rozbudowane o dwie dodatkowe osie, przez co elewacja Pałacu Saskiego od strony placu staje się w pełni symetryczna. Najważniejszą częścią stanowiącą o wyjątkowej wartości artystycznej Pałacu Saskiego była 11 arkadowa kolumnada z filarowym cokołem.

Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości Pałac Saski stał się siedzibą Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. W latach 1923-33 przechodził gruntowny remont według projektu Aleksandra Sygietyńskiego. Prawdopodobnie wówczas zdjęto gotycki kostium z jednej z elewacji ogrodowych, nadając jej klasycystycznego charakteru na wzór pozostałych. Wtedy też ponownie zbudowano attykę zakrywającą dach (pierwotna attyka została zdemontowana przed 1900 r.).

Arkady mieszczące od 1925 r. Grób Nieznanego Żołnierza jako jedyne z całego Pałacu Saskiego przetrwały wysadzenie przez wojska niemieckie w grudniu 1944 r., umożliwiając jego szybką odbudowę. Strzaskaną płytę grobową zastąpiono nową, na której umieszczono stale płonący znicz. Na słupach arkad umieszczono tablice z nazwami pól bitewnych z lat drugiej wojny światowej. Trzy ozdobne kraty od strony Ogrodu Saskiego zawierają przedstawienia Krzyża Virtuti Militari, Krzyża Grunwaldu i Krzyża Walecznych. Odbudowany Grób Nieznanego Żołnierza przekazano miastu w maju 1946 roku.

Od południa na placu Saskim graniczyła z Pałacem niewielka kamienica łącznikowa. Łącznik stanowił plombę między kamienicą Malhomme'a a Pałacem Saskim. Przed 1855 r. był to boniowany mur z arkadowym otworem bramnym. W tym roku mur został zastąpiony dwuosiową, neorenesansową kamieniczką łącznikiem projektu Henryka Marconiego. W dwudziestoleciu międzywojennym budynek stanowił integralną część siedziby Sztabu Generalnego.

 

Pałac Brühla

Układ przestrzenny założenia pałacowego kształtował się od XVII w. Trójkątny kształt działki wyznaczyła linia ul. Wierzbowej oraz fortyfikacje z czasów wazowskich – ziemnych umocnień bastionowych wzniesionych w związku z zagrożeniem tatarskim. W latach 1641-1643 kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński wzniósł na tej parceli okazały pałac według projektu Augustyna Locciego Starszego – architekta Króla Władysława IV. Otrzymał on wówczas formę piętrowego budynku na planie czworokąta, z wieńczącymi go dwiema narożnymi wieżyczkami od strony ogrodu. W latach osiemdziesiątych XVII w. z inicjatywy kolejnego właściciela rezydencji Józefa Karola Lubomirskiego miała miejsce rozbudowa pałacu pod kierunkiem wybitnego architekta Tylmana z Gameren. Do budynku dobudowano wówczas dwa dwupiętrowe alkierze o czterospadowych dachach ze sterczynami. Każdy z nich miał wnękę z miejscem na rzeźbę przedstawiającą polskich królów, zaś z tyłu wybudowano pawilony. Wykształcona wówczas forma założenia składającego się z trójkątnego dziedzińca ograniczonego oficynami i bramą, korpusu głównego oraz ogrodu zlokalizowanego za gmachem, wyznaczyła kształt Pałacu na kilka wieków. W połowie XVIII w. obiekt ponownie przekształcono, na rezydencję hrabiego Henryka Brühla, którego nazwisko stało się od tej pory tożsame z nazwą gmachu. Adaptacji i rozbudowy pałacu dokonał zespół architektów saskich pod kierunkiem Jana Fryderyka Knöbla. Podwyższono wówczas korpus główny do wysokości dwóch pięter i zwieńczono go wysokim mansardowym dachem. Nad wejściem głównym pojawił się balkon. Zlikwidowano wnęki z rzeźbami na fasadzie zastępując je oknami. Fasada od strony ogrodu otrzymała klasycyzującą kolumnadę. Na miejscu budynku wjezdnego zbudowano reprezentacyjną bramę, zbudowano też dwie piętrowe oficyny po obu stronach dziedzińca. Barokową fasadę ozdobiono rzeźbami Józefa Deybla. Pod koniec XVIII w. Dominik Merlini nadał fasadzie i oficynom formy klasycystyczne.

Pod koniec XIX wieku budynek został poddany jeszcze jednej przebudowie, która miała przystosować go do potrzeb Centralnego Biura Telegraficznego, z wejściem ulokowanym od strony ul. Kotzebue (obecnej Fredry), według projektu Karola Kozłowskiego. W wyniku prac służących dostosowaniu wnętrz do potrzeb urzędu, zmianom – i zniszczeniu – uległy oryginalne wnętrza rezydencji. Zmienił się także wygląd zewnętrzny budowli, w tym inspirowany architekturą drezdeńską charakterystyczny dach, zastąpiony niższą konstrukcją. Wtedy również założenie pałacowe rozbudowano o narożną czterokondygnacyjną kamienicę zlokalizowaną u zbiegu ulic Kotzebue (Fredry) i Wierzbowej. Budynek w stylu eklektycznym miał zryzalitowany ścięty narożnik, boniowany pasowo cokół przepruty dwoma kondygnacjami wielkich witryn sklepowych, ponad którymi wzniesiono dwie kondygnacje mieszkalne.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych zajmowało część pałacu już w 1918 r. W tym samym czasie lokatorem korpusu głównego był nadal Urząd Telegraficzny. W konsekwencji resort spraw zagranicznych musiał zadowolić się pomieszczeniami w skrzydłach bocznych, co nie licowało z powagą jednego z najważniejszych ministerstw odradzającego się państwa. Gdy przeniesienie Urząd został przeniesiony do nowego gmachu, przy ulicy Poznańskiej, przed MSZ otworzyła się szansa zaadaptowania na własne potrzeby całego założenia. Prace powierzono Bohdanowi Pniewskiemu. Zadaniem architekta stało się stworzenie ponad 320 pomieszczeń biurowych i reprezentacyjnych. Do tego należało utworzyć przestrzeń prywatną, przeznaczoną dla ministra. Umowę Pniewski podpisał 20 października 1932 r. Prace nad przebudową prowadzono w latach 1933-1937. W pierwszym etapie, już w 1933 r., ukończono adaptację lewej oficyny. W 1934 r. wyremontowano elewację korpusu głównego. Prace przy wnętrzach trwały do maja 1937 r.

Restauracja obiektu przeprowadzona pod kierownictwem Pniewskiego przywróciła pałacowi jego XVIII-wieczne elewacje, natomiast wnętrza zyskały nowy, modernistyczny charakter, poważnie zmieniając historyczny układ pomieszczeń. Ważnym zabiegiem nadającym gmachowi lekkość proporcji było obniżenie o metr poziomu dziedzińca oraz podniesienie dachu. Aby zwiększyć kubaturę budynku Pniewski zaprojektował nowe skrzydło pałacu. W modernistycznym pawilonie na planie prostokąta, wybudowanym na miejscu wyburzonych garaży, mieściły się sala balowa na piętrze, a w parterze mieszkanie ministra Józefa Becka. Zwartemu blokowi pawilonu lekkości dodawała loggia z 12 smukłymi kolumnami na piętrze dłuższej elewacji, wychodzącej na Ogród Saski. Przy ścianach szczytowych ulokowano zewnętrzne schody, wejścia do wnętrza prowadziły przez czterokolumnowe portyki na piętrze. Pawilon skomunikowany był z korpusem głównym łącznikiem zlokalizowanym na wysokości pierwszego piętra.

W tym samym duchu przebudował Pniewski wnętrza samego Pałacu Brühla – ówczesnej siedziby Ministerstwa Spraw Zagranicznych, czyniąc sercem budynku monumentalny westybul biegnący wzwyż przez wszystkie kondygnacje, z imponująca klatką schodową. Architekt operując prostymi, czystymi formami, wykorzystując luksusowe materiały takie jak marmur i alabaster przydął całości charakter reprezentacyjny, elegancki i monumentalny, nie tracąc przy tym ducha nowoczesności.

We wrześniu 1939 r. uszkodzeniu uległ dach Pałacu, ale wyremontowano go, nieco podnosząc, w 1940 r. wg projektu Juliusza Nagórskiego. Gmach został wysadzony przez Niemców po Powstaniu Warszawskim, 18 grudnia 1944 r.

 

Kamienica Malhomme’a

W 1852 r. powstała najprawdopodobniej według projektu Alfonsa Kropiwinckiego kamienica przy ul. Królewskiej 6, która to ok. 1880 r została zmodernizowana w duchu eklektycznym i nadbudowana o dodatkowe piętro. Kamienica narożna, w zwartej zabudowie z budynkami przy pl. Piłsudskiego i ul. Królewskiej 8, założona na planie zbliżonym do litery „U”, z dwoma skrzydłami frontowymi rozciągniętymi wzdłuż ul. Królewskiej i placu Piłsudskiego. Kamienica uległa zniszczeniu w ostatnich miesiącach okupacji i została finalnie rozebrana po wojnie.

 

Kamienica Królewska 8

Kamienica frontowa wzniesiona w końcu lat 50. XIX wieku w zwartej zabudowie z sąsiednimi kamienicami, założona na rzucie zbliżonym do prostokąta, ze środkowym, prostokątnym ryzalitem, o niezwykle skromnym detalu architektonicznym. Dwupiętrowy budynek w stylu klasycystycznym po nadbudowach sąsiednich kamienic pozostał wyraźnie niższy, zaburzając tym samym zwarty ciąg pierzei. Kamienica zniszczona została w trakcie bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 r.

 

Kamienica Lessla

W latach 1810-1820 wybudowano według projektu Jakuba Kubickiego kamienice przy ul. Królewskiej 10/12. Budynek został następnie przebudowany w duchu rzymskiego renesansu w 1882 r. według projektu Józefa Hussa, na zlecenie Ludwika Strasburgera jako dom rezydencjonalno-czynszowy z luksusowymi apartamentami. Kamienica rozciągała się wzdłuż ul. Królewskiej, w częściowo w zwartej zabudowie (od wschodu z sąsiednią kamienicą przy ul Królewskiej 8), z oficyną boczną od wschodu i skrzydłem wychodzącym na róg Ogrodu Saskiego, na zamknięciu parceli od zachodu. Zabudowę od północy tj. od strony Ogrodu Saskiego, zamykała półrotunda na planie prawie pełnego łuku - „podkowy”, w której to do 1938 r. mieściła się cukiernia. Finalny kształt kamienica zyskała w 1914 r., gdy przekształcono fasadę – powiększono witryny parteru, a także dodano kolumny jońskie flankujące nisze okien na pierwszym piętrze.

We wrześniu 1939 r. w wyniku niemieckich nalotów na Warszawę zniszczone zostały kamienice przy ul. Królewskiej pod numerami 8 i 10/12. Spłonął dach Pałacu Brühla, a jedna z jego oficyn uległa zniszczeniu. Po kapitulacji Warszawy 28 września 1939 r. niemiecka administracja zajęła okolice placu. Pałac Saski został niebawem przeznaczony na kwaterę dowództwa Wehrmachtu, zaś Pałac Brühla stał się siedzibą gubernatora Dystryktu Warszawskiego Ludwiga Fischera. Na dziedzińcu Pałacu Brühla okupacyjne wojska niemieckie gromadziły broń złożoną przez poddających się polskich żołnierzy. W czasie okupacji plac był miejscem celebry niemieckich uroczystości, w tym parad na cześć Adolfa Hitlera.

Po upadku Powstania Warszawskiego Niemcy rozpoczęli metodyczne niszczenie zabudowy wokół placu. Od 11 grudnia 1944 r. niemieccy saperzy zaczęli wiercić otwory pod ładunki wybuchowe w obu pałacach. 16 grudnia 1944 r. wysadzono w powietrze pomnik ks. Józefa Poniatowskiego.

18 grudnia wojska niemieckie zrównały z ziemią Pałac Brühla wraz z pawilonem Becka.
W dniach 27 i 29 grudnia 1944 r. wojska okupacyjne zdetonowały ładunki pod Pałacem Saskim
Z gmachu ocalały jedynie zrujnowane środkowe przęsła kolumnady ze zniszczoną płytą Grobu Nieznanego Żołnierza.

Wypaloną podczas Powstania Warszawskiego kamienicę Malhomme’a rozebrano w 1945 r.

 

Ranga placu Piłsudskiego w dwudziestoleciu międzywojennym

Od momentu odzyskania przez Polskę niepodległości dawny plac Saski stał się przestrzenią o charakterze państwowym. Już 11 listopada 1918 r. o godz. 13 odebrano Niemcom znajdujące się na nim gmachy. Pałac Brühla stał się siedzibą Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W Pałacu Saskim swoje siedziby zyskały Ministerstwo Spraw Wojskowych oraz Sztab Generalny Wojska Polskiego. Reprezentacyjny charakter placu podkreślały także inne instytucje zlokalizowane w pobliskich budynkach: Wojskowy Sąd Okręgowy oraz Komendantura Miasta. Plac stał się przestrzenią obchodów uroczystości o charakterze państwowym.

W 1923 r. na osi kolumnady Pałacu Saskiego został ustawiony pomnik ks. Józefa Poniatowskiego. Klasycystyczny monument był dziełem wybitnego duńskiego rzeźbiarza Bertela Thordvaldsena. Autor projektu wzorował się na kapitolińskim pomniku Marka Aureliusza. Wykonany jeszcze w latach 1826-1832 i wywieziony przez carskiego feldmarszałka Iwana Paskiewicza do Homla, powrócił do Warszawy w 1922 r. na mocy zapisów Traktatu Ryskiego. Pierwotnie w okresie zaboru rosyjskiego monument miął stanąć przed Pałacem Namiestnikowskim na Krakowskim Przedmieściu (dzisiejszy Pałac Prezydencki), jednakże po odzyskaniu niepodległości lokalizacja ta została odrzucona z uwagi na wciąż żywe skojarzenia z Paskiewiczem. Oficjalne odsłonięcie pomnika miało miejsce podczas uroczystości święta Konstytucji 3 maja.

2 listopada 1925 r. miało miejsce uroczyste odsłonięcie Grobu Nieznanego Żołnierza, stanowiącego symbol męstwa i cnót żołnierskich poległych w walce o niepodległość. Na miejsce chwały przeznaczono arkady kolumnady Pałacu Saskiego. W głębokiej na 1,5-metra komorze grobu spoczęły prochy jednego z bezimiennych żołnierzy poległych w walkach o Lwów. Oprawę plastyczną grobowca zaprojektował rzeźbiarz Stanisław Kazimierz Ostrowski. Oprócz symbolicznego grobu w formie płyty z piaskowca, zlokalizowanego pod centralną częścią kolumnady, w filary arkad wmontowano granitowe tablice ze spisem pól bitewnych, na których ginęli polscy żołnierze w latach 1914-1918 oraz 1918-1920. Skrajne ściany arkad ozdobiono płaskorzeźbami w typie panopliów przedstawiającymi sztandary otoczone husarskimi skrzydłami. U dołu płaskorzeźb przedstawiono kule armatnie, lufy dział, na których siedziały orły z rozpostartymi skrzydłami. Całość dopełniały elementy metaloplastyczne w postaci ozdobnych, ażurowych krat między przęsłami oraz brązowych zniczy w formie postaci bogini Nike.

W tym samym roku rozebrano monumentalną bryłę dawnego soboru Aleksandra Newskiego, który od końca XIX w. stanowił dominantę architektoniczną placu. Działanie to miało wymiar nie tylko urbanistyczny, ale przede wszystkim symboliczny. Było bowiem widocznym znakiem zniesienia rosyjskiej dominacji w przestrzeni publicznej Warszawy.

Ukoronowaniem rzeczywistych przemian omawianej przestrzeni były zmiany w warstwie nazewnictwa, kiedy to w 1928 r. plac zyskał miano Marszałka Józefa Piłsudskiego.

Rozbiórka dawnej prawosławnej świątyni oraz ulokowanie Grobu Nieznanego Żołnierza przyczyniły się do ponownego otwarcia przestrzeni placu, na którym od tego momentu swobodnie mogły odbywać się uroczyste obchody i wydarzenia o charakterze patriotycznym. Przed Pałacem Saskim celebrowano święta państwowe takie, jak 3 maja czy 11 listopada. Plac Saski był również areną licznych zgromadzeń publicznych.

 

4. WSPÓŁCZESNY CHARAKTER PLACU PIŁSUDSKIEGO – GENIUS LOCI

O wyjątkowości placu Piłsudskiego decydują nie tylko jego lokalizacja w sercu miasta czy powiązania urbanistyczne, ale również duch miejsca. Najważniejszym czynnikiem, przydającym mu ładunek emocjonalny, jest Grób Nieznanego Żołnierza. Tu współcześnie odbywają się najważniejsze uroczystości państwowe i wojskowe, tu płonie wieczny znicz, a służbę pełni warta honorowa z Pułku Reprezentacyjnego Wojska Polskiego. W święta państwowe odbywa się jej uroczysta zmiana z udziałem najwyższych władz państwa. Miejsce pamięci jest także stałym punktem wizyt oficjalnych delegacji zagranicznych oraz turystów z kraju i ze świata.

Plac Piłsudskiego to także miejsce kojarzone w świadomości społecznej z Janem Pawłem II. Papież Polak odprawił tam mszę podczas swej pierwszej pielgrzymki do ojczyzny w 1979 r., co zostało upamiętnione w formie pomnika – Krzyża Papieskiego, zlokalizowanego we wschodniej części placu.

Na placu organizowane są plenerowe występy artystyczne i wydarzenia kulturalne. Do najważniejszych należy z pewnością coroczny koncert „Warszawiacy śpiewają (nie)zakazane piosenki”, będący integralną częścią obchodów rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Wówczas tysiące mieszkańców stolicy razem z artystami oddają hołd powstańcom poprzez wspólne śpiewanie utworów z okresu wojny i okupacji.

Od zachodu do terenu inwestycji przylega Ogród Saski – jeden z ważniejszych śródmiejskich parków, miejsce wypoczynku i zabaw warszawiaków.

Założenie to stanowi obecnie najbardziej czytelny przestrzennie element dawnej Osi Saskiej. Ogród zachował swój historyczny charakter za sprawą ocalałej małej architektury i rzeźb, stanowiąc naturalny punkt odniesienia dla odbudowywanych gmachów.

 

5. FORMY OCHRONY ZABYTKÓW - WPISY OBSZAROWE

5.1. Oś Saska

Cały teren inwestycji jest objęty prawną ochroną konserwatorską na mocy decyzji obszarowej obejmującej założenie urbanistyczne Osi Saskiej. Decyzją Konserwatora Zabytków m. st. Warszawy z lipca 1965 r. wpisano do rejestru zabytków nieruchomych pod nr A–510.

☞ założenie Placu Zwycięstwa (obecnie plac marsz. Józefa Piłsudskiego).

Wschodnia cześć terenu inwestycji obejmująca teren dawnego Pałacu Saskiego i fragment oficyn oraz dziedzińca Pałacu Brühla jest wpisana osobno do rejestru zabytków jako założenie urbanistyczne Placu Zwycięstwa (obecnie plac marsz. Józefa Piłsudskiego) na mocy decyzji Konserwatora

Zabytków m.st. Warszawy z lipca 1965 r. pod numerem rejestru A–511.

Pałac Brühla, 1939 r. fot.  Archiwum Państwowe w Warszawie
Pałac Brühla, 1939 r. fot. Archiwum Państwowe w Warszawie.

 

5.2. Ogród Saski

Zachodnia część inwestycji zlokalizowana jest na obszarze wpisanym do rejestru zabytków jako teren Ogrodu Saskiego na mocy decyzji Konserwatora Zabytków m.st. Warszawy z lipca 1965 r. pod numerem rejestru A–512.

Ogród Saski, fragment Osi Saskiej, 2022 r. fot. Michał Sawiński
Ogród Saski, fragment Osi Saskiej, 2022 r. fot. Michał Sawiński.

 

5.3. Ulica Wierzbowa

Zamykająca inwestycję od północy ul. Wierzbowa wpisana jest do rejestru zabytków jako założenie urbanistyczne na mocy Decyzji Konserwatora Zabytków m. st. Warszawy z lipca 1965 r. pod numerem rejestru A–608.

 

6. FORMY OCHRONY ZABYTKÓW - WPISY INDYWIDUALNE

6.1. Grób Nieznanego Żołnierza
Wpisany jest do rejestru zabytków na mocy Decyzji Konserwatora Zabytków m.st. Warszawy z lipca 1965 r. pod numerem rejestru A–511/3.

6.2. Pozostałości Kolumnady Pałacu Saskiego
Wpisane do rejestru zabytków na mocy Decyzji Konserwatora Zabytków m.st. Warszawy z lipca 1965 r. pod numerem rejestru A–511/2.

6.3. Fragmenty reliktów zabudowy zachodniej pierzei plac marsz. Józefa Piłsudskiego
Pochodzące z okresu od drugiej połowy XVII w. do pierwszej połowy XIX w. fragmenty reliktów położone są na terenie działek ewidencyjnych o nr.: 24/8, 24/9, 24/18 z obrębu 5–03–04. Wpis do rejestru zabytków nieruchomych nastąpił na mocy Decyzji nr 626/2007 Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 17 maja 2007 r. pod numerem A–741.

 

7. FORMY OCHRONY ZABYTKÓW - inne

Strefa buforowa Historycznego Centrum Warszawy, wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1980 r.

Stare Miasto z Zamkiem Królewskim w obrębie średniowiecznych murów obronnych wraz z przylegającą do niego skarpą wiślaną, bernardyńskim kościołem św. Anny, ul. Podwale oraz częścią Przedmieścia Freta do ul. Mostowej zostało objęte wpisem na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako Historyczne Centrum Warszawy. Pojęcie Historycznego Centrum Warszawy odnosi się jednak do szerszego obszaru niż ten, który został wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jest to część historycznego zespołu miejskiego, w większości ukształtowana od XIV w. do końca XVIII w. na obu brzegach Wisły. Dla ochrony relacji przestrzennych miejsca z historycznymi zespołami, krajobrazów oraz panoram wyznaczono strefę buforową. Granice strefy buforowej wyznaczono w oparciu o historyczny przebieg wałów miejskich z XVII–XVIII w. Na lewym brzegu Wisły przyjęto zasięg Wałów Zygmuntowskich (według interpretacji T. Zarębskiej) z niezbędnymi korektami wynikającymi z późniejszych nawarstwień – esplanady Cytadeli, zagospodarowania placu Bankowego, Osi Saskiej, układu ulic w strefie południowej.

UWAGA:
Szczegółowe wytyczne konkursowe oraz pozostałe Załączniki informacyjne stanowiące podstawę do wykonania koncepcji konkursowych tj. Złączniki nr 7 do 30 zostaną udostępnione dla Uczestników konkursu którzy zostaną zakwalifikowani do I Etapu Konkursu


Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej – prace przygotowawcze.